Ödevde kaynak nasıl gösterilir?

Ödevde kaynak göstermek için başka birinin kelimelerini, fikrini veya bulgusunu kullandığınız yerde metin içi gönderme yapın; tam bilgiyi de kaynakçada verin. Cümleyi aynen alırsanız alıntı olduğunu ayrıca gösterin. Kendi sözcüklerinizle özetlemek kaynak gösterme ihtiyacını kaldırmaz. Hangi biçimi kullanacağınızı ders yönergesi belirler: APA, MLA veya başka sistemler aynı değildir. Purdue Üniversitesinin yazım rehberi, alıntı, yeniden anlatım ve özetin üçünün de kaynağa bağlanması gerektiğini açıklıyor. Aşağıdaki örnekler biçim ezberletmekten çok hangi düşüncenin kime ait olduğunu ayırmaya yardımcı olur.

Üç cümle türünü ayırın

Doğrudan alıntıda kaynağın özgün kelimelerini kullanırsınız. Kendi cümlenizle aktarmada aynı bilgiyi anlayıp başka bir anlatımla verirsiniz. Kişisel yorumda ise kaynaklardan hareketle kendi çıkarımınızı söylersiniz. Bu üç tür peş peşe gelebilir; okur hangi cümlenin kanıt, hangisinin sizin değerlendirme olduğuna karar verebilmeli. Bir makaleden yalnız iki kelime değiştirip cümleyi kullanmak gerçek yeniden anlatım değildir. Purdue'nün paraphrase açıklaması kaynak metni anlamadan yakın biçimde yeniden yazmanın sorununu örnekliyor.

Hayali bir ödev örneği kuralım. Öğrenci Derya, kütüphane kullanımının ders çalışma düzeniyle ilişkisini anlatıyor. Bir araştırmada haftalık kütüphane ziyaretiyle ilgili bir bulgu görüyor. Kaynağı aynen aktarmak istiyorsa ilgili cümleyi kısa tutup alıntı işaretini ve yönergenin istediği sayfa/bölüm bilgisini ekliyor. Bulguyu kendi cümlesiyle anlatıyorsa yine araştırmanın yazarına ve yılına gönderme yapıyor. “Bu bulgu, çalışma ortamının tek başına başarıyı açıklamadığını düşündürüyor” dediğinde bu kendi yorumu; hangi bulguya dayandığı cümlelerin bağlantısından anlaşılmalı.

Derya aynı fikri üç farklı biçimde taslağına yazıp karşılaştırıyor. Birinci cümlede çalışmadan kısa bir parçayı aynen kullanıyor; okur bunun alıntı olduğunu görüyor. İkincide metni kapatıp çalışmanın anlamını kendi sözleriyle açıklıyor ve yine kaynağı gösteriyor. Üçüncüde “Benim ödev sorum açısından bu ne anlama geliyor?” diye sorup kendi değerlendirmesini ekliyor. Üç cümle birbirinin yerine geçmiyor. Kaynak cümlesinin sözcük sırasını koruyup birkaç eş anlamlı sözcük seçmek, ikinci biçimi üretmiş sayılmaz.

Kaynakça, metindeki göndermenin adresidir

Metin içindeki gönderme okura kullanılan bilginin sahibini gösterir. Kaynakça ise çalışmanın tam künyesini bulmasına imkan verir. Yazar, tarih, başlık, yayın ve kalıcı bağlantı gibi alanlar kaynak türüne göre değişir. Web sayfasıyla akademik makaleyi aynı şablona zorlamayın. Derya önce dersin kullandığı atıf stilini öğreniyor, sonra o stile ait resmi veya üniversite kütüphanesi rehberine bakıyor. Bu yazı her stilin noktalama ayrıntısını vermeye çalışmıyor; özellikle son sürüm kuralını ders yönergesinden kontrol etmelisiniz.

Derya kaynakçada beş metin yazmış, fakat ödevin içinde yalnız dördünü kullanmış. Kullanılmayan kaynağın kaynakçada yer alıp almaması dersin istediği “kaynakça” ile “okuma listesi” ayrımına bağlı olabilir. En azından her metin içi göndermenin karşılığını kaynakçada buluyor. Öte yandan kaynakçada bir makalenin bulunması, o makaleden alınmış her iddiayı metin içinde işaretsiz bırakma izni vermez. Okur hangi bilginin hangi eserden geldiğini takip edebilmelidir.

Son kontrolü iki yönde yapıyor. Önce metinde yazar adı veya kısa kaynak işareti gördüğü her yerde kaynakçaya gidiyor: Tam eser bulunuyor mu? Sonra kaynakçadaki her kaynağı metin içinde arıyor: Bu çalışmayı gerçekten kullandı mı? Aynı soyadlı iki yazar veya aynı yazarın aynı yıl yayımlanmış iki çalışması varsa karışıklık ihtimali artıyor; biçim kuralını rehberden kontrol ediyor. Bir bağlantı bozulmuşsa asıl yayının kalıcı adresini veya kimlik numarasını arıyor. Bu işlem biçim ayrıntısı gibi görünse de okurun kanıtı yeniden bulmasını sağlar.

İkinci el kaynağa dikkat edin

Bir blog yazısında “Araştırma X'e göre...” ifadesini görürseniz, mümkünse asıl araştırmayı açın. İkinci sayfa araştırmanın kapsamını yanlış özetlemiş olabilir. Derya aynı sayıyı farklı sitelerde görüyor ama araştırmanın kendisine erişemiyor. O sayıyı kesin bilgi gibi ödevine taşımıyor. Kaynağa ulaşamıyorsa dersin kabul ettiği ikincil kaynak gösterme yöntemini öğreniyor veya doğrulanabilir başka kanıt arıyor. İTÜ'nün açık arşiv açıklaması yararlanılan eserin yazarını, adını ve bağlantısını belirtmenin bilimsel etik açısından önemini vurguluyor.

Görsel, grafik ve tablo da başkasının çalışması olabilir. Bir tabloyu yeniden çizmek içindeki verinin size ait olduğu anlamına gelmez. Derya sayıları kendi tablosuna taşıyorsa kaynağı not ediyor. Bir grafik yorumu yapıyorsa veri tarihini ve kapsamını okuyor. Kaynak göstermeye rağmen kullanım izni veya telif koşulları ayrıca gündeme gelebilir; özellikle görseli aynen yayımlayacaksa okulun ve kaynağın kurallarını araştırıyor. Kaynak göstermek tüm kullanım izinlerini otomatik sağlamaz.

Yazarken küçük kaynak fişleri tutun

Derya her kaynağı okurken yazar, yıl, başlık ve bağlantıyı tek fişe kaydediyor. Altına iki ayrı satır açıyor: “Kaynağın iddiası” ve “Benim yorumum”. Aynen aldığı cümleyi de hemen tırnakla işaretliyor. Böylece taslağa dönerken hangi sözcüklerin kendisine ait olduğunu tahmin etmek zorunda kalmıyor. Araştırırken geri bildirim alma yazısındaki gibi taslağı başka birinin okuması, kaynağın nerede belirsiz kaldığını gösterebilir. Ancak nihai kaynak kontrolü yazara aittir.

Taslak sırasında bir cümlenin kaynağını kaybettiyse “nasıl olsa genel bilgi” diyerek bırakmıyor. Eski notlarına dönüyor, arama terimini yeniden deniyor ve asıl metni bulmaya çalışıyor. Bulamazsa sayıyı veya özel iddiayı çıkarıp doğrulayabildiği bilgiyi kullanıyor. Bazı bilgiler yaygın olabilir, fakat yeni bir oran, araştırma sonucu veya başkasına özgü yorum genel bilgi değildir. Emin olmadığı alanda öğretim elemanına veya kütüphaneye danışması, yanlış kaynağı uydurmasından daha güvenli.

Bu alışkanlık yalnız ders ödevinde değil, işte hazırladığınız raporda da bilgi ile yorumun karışmasını azaltır. Daha geniş gelişim programını incelemek isterseniz:

Sık sorulan sorular

Kendi cümlelerimle yazarsam kaynak gerekir mi?

Evet, fikir veya bilgi başka bir çalışmadan geliyorsa kaynağı belirtin. Sözcükleri değiştirmek fikrin sahibini değiştirmez.

Her cümlenin sonuna kaynak koymalı mıyım?

Kaynağın hangi bilgiye dayanak olduğunu açık göstermelisiniz. Tekrarlama biçimi ve uzun paragraf kuralları kullandığınız atıf stiline bağlıdır; ders yönergesini izleyin.

Wikipedia'yı kaynakçada gösterebilir miyim?

Ders kuralını kontrol edin. Önemli iddialar için sayfanın işaret ettiği asıl kaynaklara ulaşmaya çalışın; erişemediğiniz kaynağı okumuş gibi göstermeyin.

Kaynakça oluşturucu kullanmak yeterli mi?

Araç zaman kazandırabilir ama çıktıyı kontrol edin. Yazar, tarih, başlık ve bağlantı yanlış veya eksik gelebilir.