Yeni bir süreci öğrenirken bütün terimleri ayrı ayrı biliyor ama aralarındaki ilişkiyi kuramıyor olabilirsiniz. Kavram haritası için önce tek bir öğrenme sorusu seçin, önemli kavramları yazın ve aralarındaki bağlantıyı kısa ifadelerle gösterin. İki kavramı yalnız çizgiyle bağlamayın; ilişkinin ne olduğunu söyleyin. Açıklayamadığınız bağlantı, yeniden öğrenmeniz gereken noktayı görünür kılar.
Haritanın amacı bütün bilgiyi tek sayfaya doldurmak değildir. Konuyu daha açık düşünmek ve hangi ilişkinin eksik kaldığını bulmaktır.
Yöntemin geliştiricileri neyi esas alıyor?
Eğitim araştırmacıları Joseph Novak ve Alberto Cañas'ın IHMC tarafından yayımlanan kavram haritası açıklaması, kavramlarla onları bağlayan ifadeleri birlikte ele alıyor. Odak sorusu haritanın neyi açıklayacağını belirliyor. Bağlantılar anlamlı bir önerme oluşturmalı; yalnız birbiriyle ilgili sözcüklerin yan yana durması yeterli değil.
Örneğin “Müşteri talebi” ile “Öncelik” arasına “etkisine göre değerlendirilir” yazdığınızda ilişki açıklığa kavuşur. Sadece iki kutu ve bir çizgi varsa ne düşündüğünüz belirsiz kalabilir.
Bu yaklaşımı ofiste bir süreci öğrenirken kullanabilirsiniz. Fakat kavram haritasıyla işlem sırasını gösteren akış şemasını karıştırmayın. Biri ilişkileri, diğeri adımların veya kararların sırasını öne çıkarır. İhtiyacınıza göre doğru aracı seçin.
Bir müşteri talep sürecini düşünelim
Şöyle bir durum düşünün: Yeni görevinizde talep, öncelik, görev sahibi, teslim tarihi ve onay sözcüklerini sık duyuyorsunuz. Tanımlar ayrı ayrı açık olsa da işin neden bir noktada beklediğini anlayamıyorsunuz.
Haritanızın sorusu “Müşteri talebinin tamamlanması hangi bilgilere bağlı?” olabilir. Önce şu kavramları ayırın: müşteri talebi, gereken bilgi, görev sahibi, öncelik, teslim tarihi, onay ve tamamlanma ölçütü.
Sonra ilişkileri cümleye çevirin:
Müşteri talebi, gereken bilgiyle açıklığa kavuşur.
Görev sahibi, belirlenen işi yürütür.
Öncelik, etki ve teslim tarihiyle birlikte değerlendirilir.
Onay, belirli kararlarda ilerleme için gerekebilir.
Tamamlanma ölçütü, işin bittiğini değerlendirmeyi sağlar.
Bunlar örnek ilişkidir; şirketinizin gerçek süreç kuralları farklı olabilir. Haritayı ilgili çalışma arkadaşıyla kontrol edin. “Onay her talepte gerekir” gibi doğrulanmamış bir genellemeyi kutuya yazmayın.
Odak sorusunu nasıl seçersiniz?
“İş hayatı nedir?” çok geniştir. “Bu talep neden bekliyor olabilir?” daha dar olsa da tek olayın incelemesine dönüşebilir. Öğrenme ihtiyacınızı karşılayan soruyu seçin: “Bu süreçte bilgi ve karar ihtiyacı nasıl ayrılır?” gibi.
Soruyu değiştirdiğinizde gerekli kavramlar da değişir. Bütün terimleri korumak zorunda değilsiniz. Haritanın dışında kalan önemli bir konu varsa ayrı haritada çalışabilirsiniz. Bu, bilgiyi unutmak değil kapsamı yönetmektir.
Yeni görevin beklentisi belirsizse görevi netleştirme soruları odak sorusunu bulmanıza yardımcı olur. Önce öğrenmeniz gereken işin amacını anlayın; sonra haritayı çizin.
Bağlantı ifadeleri gerçekten açıklıyor mu?
“İlişkilidir” sözcüğünü her çizgide kullanırsanız harita anlamı taşımaz. “Gerekir”, “belirler”, “kontrol edilir” veya “bilgi sağlar” gibi ifadeler ilişkiyi açabilir. Ancak bu fiiller güçlü iddialar oluşturur; doğru olduklarını kontrol edin.
Her bağlantıyı sesli okuyun. Cümle anlamlı mı? Yönü doğru mu? “Teslim tarihi görevi tamamlar” gibi bir cümle kurduysanız ilişkiyi yeniden düşünmeniz gerekir. Tarih, tamamlanma ölçütüyle aynı şey değildir.
Bir bağlantı için kaynak bulamıyorsanız farklı işaret veya notla belirsiz olduğunu gösterin. Haritanın düzgün görünmesi, içindeki ilişkinin doğrulandığını kanıtlamaz. Yapay zekadan kavram önerisi alırsanız bilgi doğruluğu kontrolünü ayrıca uygulayın.
Bir kavramın iki farklı anlamı varsa
Ofiste aynı sözcük farklı ekipler için başka anlam taşıyabilir. “Onay” finans ekibinde bir ödeme kararını, müşteri ekibinde teklif kabulünü ifade ediyor olabilir. Bunları haritada tek kutuya sıkıştırırsanız süreç ilişkisi karışabilir. Gerekirse kavramı bağlamıyla adlandırın: ödeme onayı, müşteri onayı gibi.
Şöyle bir durum düşünün: Bir talep için “Onay bekleniyor” deniyor ama hangi kararın beklediği belli değil. Haritada onayı tek kavram bıraktığınızda beklemenin nedenini açıklayamıyorsunuz. İki farklı kararı ayırıp her birini ilgili kişi ve iş koşuluyla bağladığınızda eksik soru görünür olur.
Bu ayrım, her ekip için ayrı bir karmaşık harita oluşturmanız gerektiğini göstermez. Yalnız anlamı değiştiren farkı açık tutun. Terimin gerçek kullanımını ilgili kişiye sorun; internetten bulunan genel tanımı şirketinizin süreci yerine koymayın.
Haritada iki kavram arasında çok güçlü bir bağlantı kurduysanız karşı örnek arayın. “Her talep için onay gerekir” diyorsunuz; hiç onay gerekmeyen durum var mı? Varsa koşulu açıklayın. Haritanın amacı değişmez bir dünya resmi çizmek değil, şu anda öğrenmeye çalıştığınız ilişkinin sınırlarını anlamaktır. Kısa istisna notu, yanlış genellemeyi önleyebilir.
- Soruyu daraltın
Haritanın yanıtlayacağı tek bir öğrenme sorusu seçin.
- Kavramları bağlayın
Bağlantıya ilişkinin ne olduğunu anlatan kısa ifade ekleyin.
- Eksik ilişkiyi bulun
Açıklayamadığınız bağlantıyı doğru kaynakla yeniden inceleyin.
Kısa bir harita çalışma tablosu
Çizim aracı açmadan önce şu tabloyla başlayabilirsiniz:
İlk kavram | İlişki ifadesi | İkinci kavram | Kontrol durumu |
Talep | ihtiyaç duyar | Açıklayıcı bilgi | Süreç sahibine sorulacak. |
Öncelik | birlikte değerlendirilir | Etki ve tarih | İş örneğiyle kontrol edildi. |
İşin tamamlanması | karşılamalıdır | Kabul ölçütü | Ölçüt henüz net değil. |
Tabloyu kendi işinizin gerçek bilgileriyle doldurun. Sonra kavramları görsel olarak yerleştirin. Geniş kavramlar ile daha özel kavramların ilişkisini görünür tutun; sırf simetrik olsun diye yerleşimi anlamdan bağımsız kurmayın.
Harita çok kalabalıklaşırsa aynı kavramı tekrar tekrar yazmak veya yazıları küçültmek yerine soruyu daraltın. Okunmayan harita, öğrenmeyi kolaylaştırmaz. Mobil görüntüde de bağlantıların anlamı metin olarak erişilebilir kalsın.
Son kontrolde bir örneği haritada yürütün
Gerçek bir iş örneğini seçin ve haritanızın onu açıklayıp açıklamadığına bakın. Talep bekliyorsa eksik bilgi mi var, karar mı bekleniyor, görevi yapacak kişi mi belli değil? Harita bu farkları göstermiyorsa ilişkiler fazla genel olabilir.
Beklenen bilgi ile görev ilerlemesini ayrı takip etmek için yanıt bekleyen işler tablosu kullanılabilir. Kavram haritası düşünmenize yardımcı olur; günlük görev takibinin bütün işini üstlenmez.
Bugün öğrenmek istediğiniz bir süreç için yalnız bir odak sorusu yazın. Sonra açıklamakta zorlandığınız ilişkiyi bulun. Öğrenme alışkanlıklarınızı iş hayatındaki gelişiminizle bağlamak için kariyer gelişim kursunun programını inceleyebilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Kavram haritasıyla zihin haritası aynı mı?
Hayır. Kavram haritasında kavramlar arasındaki anlam açık bağlantı ifadeleriyle gösterilir. Yalnız bir ana başlığın çevresine çağrışımlar yerleştirmek aynı ilişki açıklığını sağlamayabilir.
Kaç kavram kullanmalıyım?
Sabit bir sayı yoktur. Odak sorusunu açıklamak için gereken kavramları seçin. Her yeni kutu anlaşılabilir bir ilişki eklemiyorsa haritayı kalabalıklaştırıyor olabilir.
Yapay zekanın hazırladığı haritayı kullanabilir miyim?
Bir başlangıç önerisi olabilir. Bağlantıları doğru kaynakla ve kendi iş örneğinizle doğrulayın. Özellikle şirket süreçlerini genel internet bilgisine göre değiştirmeyin.
Haritayı çalışma arkadaşımın kontrol etmesi neden önemli?
Sizin kurduğunuz ilişki eksik veya yanlış olabilir. Karşı tarafın bir örneği haritada açıklamasını isteyin; farklı anlaşılan noktayı böyle görebilirsiniz.
